maandag 3 juni 2019

De dansende maan

Callanish is altijd al een plek geweest waar we naartoe wilden. Het plaatsje ligt op het eiland Lewis op de Buiten Hebriden en er ligt een bijzondere steencirkel. Het verhaal dat de maan er eens in de 19 jaar over het eiland danste triggerde mijn nieuwsgierigheid. Het werd al in de Oudheid door de Griekse schrijver Diodorus verteld. Uiteindelijk kwam het ervan en vorige zomer bezochten we het eiland na zeven jaar opnieuw... 

Getriggerd door een oud verhaal

Het eiland Lewis is een van de eilanden van de Buiten Hebriden. Op deze noordelijke breedtegraad komt de maan eens in de 18 jaar en 222 dagen zo laag in het zuiden op dat het lijkt alsof deze de horizon raakt. Diodorus vertelt over de 'god' die het eiland elke negentien jaren bezoekt en er de hele nacht danst van de voorjaarsevening af tot de opkomst van de Pleiaden. Ter ere van deze gebeurtenis hebben de mensen een ronde tempel gebouwd, zo gaat het verhaal. De stenen zijn zo uitgelijnd, dat ze er zeker van kunnen zijn dat ze dat schouwspel niet zullen missen. Want heel erg vaak komt deze 'Maangod' dus niet op bezoek. Stel dat ik het mee wil maken moet ik toch nog even wachten. Als ik het goed begrijp gebeurt dit pas in 2025.

Een Keltisch kruis

De meeste steencirkels hebben een ronde vorm. Maar hier staan de stenen opgesteld in de vorm van een Keltisch kruis. Er loopt een lange laan met twee rijen stenen naar het midden van de centrale cirkel.
Het geheel lijkt een beetje op een kop-potertje, de manier waarop kinderen hun eerste mensfiguren tekenen. Twee lange benen, een cirkel met twee armen (richting oost en west) en een rij stenen richting het zuiden. De lange toegangsweg ligt in noordelijke richting.



Maquette van de steencirkel



Overzichtsfoto 
Een eerste kennismaking

De eerste keer logeren we onderaan de hoogte waar de steencirkel zich bevindt. Nog ongerept en niet afgesloten kunnen we erheen wanneer we willen. Hetgeen we ook doen natuurlijk. We bezoeken de cirkel in de prille ochtend, maar ook in de late avonduren. Merkwaardig genoeg is er geen moment op de dag dat we er alleen zijn. Altijd is er wel iemand die ook probeert de enige bezoeker hier te zijn :-). Hoe dan ook hebben we alle tijd om de plek met de energie te verkennen. De steencirkel wordt aangeduid als 'Callanish 1'.
We bezoeken de steencirkel samen met Margaret Curtis. Zij is de archeologe van het eiland en heeft verschillende plekken opgegraven. Ze heeft ook de grote steenkring van Callanish onderzocht. Ze laat ons zien hoe verschillende stenen samen een kijkpunt vormen waardoor de opkomst en ondergang van de Maan zichtbaar is op een bepaald moment. 
Callanish is op zo'n manier geconstrueerd dat je vanaf deze plaats het rijzen en ondergaan van de maan precies kan volgen. Langs allerlei onzichtbare lijnen spelen de zon en de maan een belangrijke rol. Het allerbelangrijkste is het waarnemen van de zuidelijke grote maanstilstand.

Grafkamer in het centrum


De steenkring in het midden bestaat uit 13 stenen. Vlak voor de hoogste steen liggen de resten van een opgegraven grafkamer. Wat er van over is zijn de vier stenen die er nu nog liggen. Ooit was deze grafheuvel met aarde bedekt. Er zijn menselijke botten in gevonden.
Tijdens de zuidelijke maanstilstand komt de maan op in het midden van de cirkel. Er wordt verondersteld dat de maan net achter of op de grafkamer heeft geschenen. 



De hoogste steen met ervoor de resten van een vroegere grafkamer


Markeerpunten

Als je goed kijkt, zie je dat er buiten de cirkel twee stenen een beetje afwijken qua positie. Dat zijn de stenen genummerd  9 en 34. Als je die twee stenen in gedachten met elkaar verbindt krijg je de richting die de maan op zijn meest zuidelijke positie inneemt. Die lijn loopt dan net wel of net niet over de eerder genoemde grafheuvel. Werden zo de voorouders op dit belangrijke moment vereerd?


Meer magie

Er is meer magie die een rol speelt bij dit hemellichaam. Zo is er de heuvel met de naam Sleeping Beauty. Ze wordt gezien als de aardmoeder. En op sommige momenten rijst de maan optisch gezien vanuit haar buik. De aardmoeder 'baart' dan de maan.
Nog magischer is het verschijnen van een silhouet in de maan, als je op een bepaalde plek in de cirkel staat. Dat overkwam Margaret Curtis die veel onderzoek gedaan heeft naar de uitlijning van de steenrijen. En soms staat de maan precies tussen twee stenen in. Ook best bijzonder voor de toeschouwers. 
Niet alle verschijnselen waren vanuit Callanish 1 waar te nemen. Soms functioneerden kleinere steenkringen in de nabijheid als observatieposten. Het was de kunst om precies te weten waar je moest staan om de verschillende maanstanden te zien. En in de oudheid waren ze daarvan op de hoogte :-).

Legenden

Zoals bij meer grote stenen of steenformaties rijst de vraag hoe deze reuzenstenen op deze plek terecht gekomen zijn. Zijn het heidense reuzen die door een een priester in steen veranderd zijn? Er is een legende die vertelt dat er reuzen die op het eiland vergaderd hebben. Of misschien heeft een priester ze per boot naar het eiland laten verschepen.
In feite gaat het hier om een heel oude steensoort: gneiss. Het wordt op Lewis gedolven.






Adres / Coördinaten

Eiland Lewis, Buiten Hebriden: 58° 11′ 51″ NB, 6° 44′ 42″ WL
Lewis (58° 11′ 51″ NB, 6° 44′ 42″ WL) ligt op gelijke hoogte met Oslo (59° 55′ NB, 10° 45′ OL).

Extra informatie

Elk jaar staat de zon met midzomer op zijn hoogst, en bereikt tijdens de winter-zonnewende zijn laagste punt. De maan volgt een zelfde patroon, maar dan in een kortere tijd. Duurt de cyclus van de zon een jaar, de maan doet er een maand over voordat hij terugkeert op het begin. Het bijzondere hierbij is dat de maan elke maand een beetje hoger komt te staan en op de terugweg een beetje lager.  Na 19 jaar (om precies te zijn 18,61 jaar) heeft de maan dan zijn twee verste punten bereikt. De maan 'danst' over de horizon gezien vanaf de  breedtegraad waarop Callanish zich bevindt.
Is het je wel eens opgevallen dat de maan in de wintermaanden tot hoog in de hemel klimt? En dat deze in de zomer laag aan de horizon schijnt?  Dat is precies tegengesteld aan de positie die de zon met midzomer en midwinter inneemt.
Eenmaal in de negentien jaar staat de maan op haar 'zomerpunt' en 'winterpunt' hoger en lager dan de zon. Omdat Callanish op de breedtegraad van 58 graden ligt, lijkt het alsof de maan hier over de horizon danst. En hier ligt ook de relatie met de steencirkel.
Eens in de 18,61 jaar gaat de volle maan zo dicht bij het Zuiden op, dat haar weg langs de hemel minder dan 2 graden boven de horizon plaatsvindt, van Callanish uit gezien.

Noten

*
Het verhaal van de dansende Maangod wordt verteld door de schrijver Griekse schrijver Diodorus. Hij beschrijft de godsdienst van de volken in het Noorden, de streek die men in Griekenland Hyperborea noemde (voorbij de noordenwind). De informatie is ontleend aan het boek van Mellie Uldert. Ik heb geen oudere bron kunnen achterhalen.

Bronnen 

Er is veel onderzoek gedaan naar astronomische lijnen. 
Deels is er sprake van overlappende informatie.

Curtis, Ron & Mararet, Callanish, stones, moon & sacred landscape, 2008
Historic Scotland, Calanais the standing stones, 2002
Ponting, Gerald and Margaret, New Light on the stones of Callanish, 1984
Ponting, Gerald, Callanish & other megalitic sites of the outer hebrides, 2007
Smith, Jill, Mother of the Isles, 2000
Uyldert, Mellie, Het Zonnejaar, 1981 p. 104-110

Belangrijkste websites

Calanais Standing Stones
Diodoris van Sicilië
Opkomst Pleiaden
Margaret Curtis
Sleeping Beauty
Foto's Internet











zondag 12 mei 2019

De beuken van Avebury


Op de aarden wal die rond de steencirkels van Avebury loopt staan vier indrukwekkende beuken. Ik vind bij een eerste bezoek in het jaar 2004 kleine geschenkjes en briefjes tussen de wortels. Die lijken licht te geven als je ze fotografeert. Als ik de plek vijftien jaar later bezoek is er veel veranderd...

Van plechtige beuk tot lapjesboom

De vier oude beuken staan in een groepje bij elkaar op de aarden wal. Het wortelstelsel van de bomen is met elkaar verweven en indrukwekkend om te zien. Het is een tijd geleden dat ik hier was en het licht dat de wortels leken te weerspiegelen is in mijn geheugen blijven hangen. Na vijftien jaar ben ik terug en ik verheug me op het bezoek aan deze stille plek. Samen met de kleinkinderen klim ik omhoog. Deze voor mij zo bijzondere ervaring wil ik graag met ze delen. 



De beuken in het jaar 2004


Ik vind kleine geschenkjes en briefjes tussen de wortels


Samen met de kleinkinderen klim ik omhoog

Mijn verbazing kan niet groter zijn. Overal waar ik kijk zie ik lintjes om de wortels en takken. Ook grotere voorwerpen wapperen in de wind. Een klein handschoentje zwaait me vrolijk toe vanaf een tak. In de holte van de boom die het meest aan de kant staat liggen oude bloemen. Er zijn touwtjes om de stam gespannen waaraan eveneens lintjes geknoopt zijn. Ik vermoed een groepsritueel. Tussen de wortels vind ik resten van kaarsjes die ter ere van de plek gebrand zijn. De beuk is veranderd in een lapjesboom. Of ik er blij van word weet ik niet. Voor de kleinkinderen is het een eerste ervaring die is zoals die is. Voor mij voelt het anders.


Een indrukwekkend wortelstelsel


Zowel rond de wortels als takken zijn lintjes geknoopt


Lapjesbomen

Het dubbele is dat ook lapjesbomen mijn belangstelling wekken. Voor mij zijn het plaatsen waar de energie bijzonder genoeg is om bij stil te staan. Ze staan vaak op plekken waar de Grote Moeder al vanouds vereerd werd. Ik kan daar blij van worden en van genieten. Het verschil is dat ik die bomen als lapjesboom heb leren kennen. Net zoals mijn kleinkinderen de beuken van Avebury nemen zoals ze zijn :-). 


Lapjesboom (Blog: De residentie van de Grote Moeder)


Lapjesboom bij de bron van de rivier de Kennet






Adres
Coördinaten Avebury: 51° 25′ 40.44″ N1° 51′ 3.96″ W 

Eerder blogs
Over beuken: Ik kan er niet genoeg naar kijken
Lapjesboom en grot bij de Externsteine: De residentie van de Grote Moeder

Website

https://www.monumentaltrees.com/nl/gbr/engeland/wiltshire/2359_aardenwalvanavebury/

donderdag 4 april 2019

De godin op de toren

Het kerkje dat ik graag wil bezoeken ligt een flink eindje rijden vanaf ons logeeradres. Om precies te zijn: een heel eiland verder, verbonden met een dijk, dat dan weer wel. Ik wil er heel graag heen omdat er een oude steen met een vruchtbaarheidsgodin is ingemetseld in de toren. Een mannelijke partner prijkt aan de andere kant. Onder het motto: 'Je weet maar nooit of we hier nog een keer komen' stappen we in de auto en rijden we naar het puntje van het eiland Harris...

De Sint Clemenskerk in Rodel

Na een lange rit over smalle weggetjes komen we aan in het plaatsje Rodel. Dit ligt aan de zuidelijke rand van het eiland Harris, dat deel uitmaakt van de Buiten-Hebriden. Het oude kerkje staat op een verhoging in het landschap en is gewijd aan de heilige Sint Clemens. Voor mijn gevoel ligt het bijna aan het einde van de wereld, een beetje verlaten, maar niet vergeten. Op de een of andere manier zijn we niet de enigen die op dit tijdstip aankomen. En zelfs niet de enige Nederlanders. Toch wel bijzonder :-).





Omgeven door graven staat het kerkje op een verhoging in het landschap


Twee ingemetselde stenen

In de kerktoren zijn twee stenen ingemetseld, met een duidelijke link naar vruchtbaarheid. Aan de zuidzijde van de toren troont de vruchtbaarheidsgodin. Ze draagt een baby of dier in haar armen. Een baby lijkt in eerste instantie het meest waarschijnlijk. Je krijgt de indruk dat ze het kindje net gebaard heeft. Maar als je goed naar deze foto kijkt zou het net zo goed een diertje kunnen zijn. Er wordt gefluisterd dat het een selkie is, een van de mythische wezens uit de zee...


Deze Sheela-na-gig draagt een baby of dier in haar armen



De 'Lewd man van Rodel'  op de kopkant van de toren (rechterfiguur)
De moedergodin is samen met een andere steen in de toren gemetseld. Op die tweede steen vinden we het mannelijke symbool van vruchtbaarheid. Het ziet er een beetje ondeugend uit. De kerkelijke leiding van nu heeft er duidelijk moeite mee, gezien het informatiebord dat we binnen vinden.
Daar wordt de Sheela-na-Gig genoemd als mogelijk vruchtbaarheidssymbool. Het wordt voorafgegaan als een waarschuwing tegen lust. De linkerfiguur op de westkant van de toren krijgt ook een onderschrift. De bedekking zou de voorloper van de Schotse kilt kunnen zijn. Aan de naakte man rechts wordt geen aandacht besteed, zelfs geen waarschuwing. Misschien is het beeld al te duidelijk in combinatie met de vruchtbaarheidsgodin? Ze hebben er wel een mening over: de naam die hij draagt is 'Lewd Man of Rodel' met de betekenis van 'Onzedelijk man van Rodel'. Boven het tweetal is een steen met een bisschop boven een stierenkop. De stier staat voor kracht en rijkdom. Heeft de bisschop hier een onzichtbare taak?



De afbeelding van de koe of stier komt vaker terug langs de rand van de kerk. Evenals wat onherkenbare, verweerde figuren of dieren. Behalve de godin, de man en de figuur in de Schotse rok zijn de andere beelden in een soort nissen van een rand geplaatst.




De Sheela na Gigh

De godin stamt uit het voor-christelijke tijdperk. Uit de tijd dat vruchtbaarheid een belangrijk thema was. Deze vruchtbaarheidsgodin ziet er een stuk serener dan de andere 158 Sheela-na-gigs die te vinden zijn in Groot-Brittannië en Ierland. De aandacht wordt verlegd van de geslachtsdelen naar het wezentje dat ze draagt.
In de toren worden we verrast door een altaartje voor haar. Op de vensterbank boven de steen zijn kleine offertjes voor haar neergelegd. Kennelijk heeft de vruchtbaarheidscultus de eeuwen overleefd.



De vensterbank is in gebruik als genomen als altaartje

De Sheela na Gigh

Veel Sheela na Gighs stammen uit de Middeleeuwen of de vroeg-christelijke periode. Maar het is niet ondenkbaar dat ze uit een nog oudere periode komt. Ze staat voor bescherming, geluk en vruchtbaarheid. De Sheela van deze kerk is ouder dan het huidige gebouw. Misschien hoorde ze bij een eerdere kerk op deze plaats of nog een oudere heidense plaats. Dat weten we niet. Verondersteld wordt dat ze bescherming bood aan de mensen in de omgeving. Ze symboliseert de cyclus van leven, dood en hergeboorte. In de Middeleeuwen vond je haar op kerken boven de hoofdingang of bij ramen. Je kwam haar tegen op belangrijke plaatsen. Ze had een heilige en religieuze betekenis voor de Kelten. Ze was beschermend, had grote kracht en weerde ongeluk af.
Na de Reformatie was de Sheela verboden. Veel ervan werden vernietigd, of verborgen op een veilige plaats. Een groot aantal werd hergebruikt op kastelen. Maar je vindt haar ook bij bronnen, op graven en op staande stenen. Ze worden gevonden of hergebruikt. Haar magische kracht is nog steeds aanwezig. Ze symboliseert de vrouwelijke, spirituele kracht.

De verdwenen steenkring

In een ver verleden was Rodel een belangrijke havenstad. Er zijn mythes en verhalen omheen geweven. Mensen vertellen van een oude steenkring, die nu onder water verdwenen is. Zelfs de naam ervan is in de herinnering bewaard gebleven: 'De steen van de Zon'. Dan moet je natuurlijk wel denken aan heel lang geleden, toen het waterpeil een stuk lager lag dan tegenwoordig. Maar nu zou je er af en toe ook nog een glimp van kunnen opvangen, bij heel laag tij. Waar of niet waar, er zijn mensen die het met eigen ogen gezien hebben.
Martin beschrijft de cirkel in het oude boek over de westerse eilanden. Die zou aan de oostkant van het stadje hebben gelegen. De steenkring bevindt zich op zo'n 7 meter van de kust en ligt ongeveer 18 meter onder water. De cirkel is zo hoog als twee verdiepingen. Hij is aan de bovenkant breder dan aan de onderkant en Martin vergelijkt de vorm met een oven. Hij schrijft dat hij de ene kant perfect kon zien, maar vanwege de wind geen zicht had op het andere deel. Misschien is dit niet de enige cirkel die onder water is verdwenen, vertelt hij. Aan de andere kant van de baai zou nog een cirkel zijn. Dat vertelden de mensen in het dorp tenminste in zijn tijd, rond 1700.

Selkies

Een selkie is meer dan een zeehond. De mensen in Schotland en Ierland en de Faroër eilanden zijn er zeker van dat het mythische wezens zijn. Ze kunnen hun huid afwerpen en op het land leven. Dan zien ze eruit als mensen. Ze lijken ook in hun gedrag wel op mensen. Soms hoor je niet of er een selkie of een baby huilt. Je kan het een beetje vergelijken met zeemeerminnen. Als selkies en zeemeerminnen hun huid afleggen kunnen ze leven op het land. Misschien doen ze dat maar af en toe. Er schijnen bepaalde dagen voor te zijn. Kunnen ze niet tijdig weer in hun huid kruipen dan zijn ze gedoemd om aan land te blijven. Ze trouwen met de man die hen lief heeft en vormen een gezin. Ook al zijn ze heel gelukkig, ze verlangen hun hele leven naar de zee. Als ze erin slagen hun huid terug te vinden zeggen ze het land vaarwel. Degenen die ze achter laten kunnen rekenen op grote porties vis. Zou de Sheela na Gigh zo'n mythisch wezentje in haar armen houden? Is zij misschien zelf een oude zeegodin? Behoort ze tot 'Het volk van de Zee'?


Extra informatie

De kerk in Rodel is de enige kerk in Schotland van voor de Reformatie die nog in zijn geheel is bewaard. Het gebouw dateert van rond 1500. Hij is verschillende keren gerestaureerd. Dat wordt zowel aan de buitenkant als aan de binnenkant vermeld. De stenen  die in de toren verwerkt zijn hebben een onbekende herkomst. Ze zijn ouder dan de oudste delen van de kerk. Niemand weet waar ze vandaan komen en wie ze in de toren heeft geplaatst. Dat er een oudere kerk heeft gestaan lijkt wel zeker. Hoe oud de stenen zijn blijft onbekend.


Adres

St Clement's Church, Roghadal (Rodel), Isle of Harris

Bronnen

Goode, Star - The dark goddess of sacred power
Martin, Martin - A Description of the Western Islands of Scotland Circa 1695
Roberts, J en McMahon, J - The Sheela-na Gighs of Britain & Ireland (An Illustrated map / Guide)
Smith, Jill - Mother of the Isles
Thomson, David - The People of the Sea.

Belangrijkste websites

Foto sheela-na gigh Rodel
Oude Foto kerk Rodel
Ook in de kerk zelf is het een en ander te zien: meer informatie
Steencirkel, citaat uit het boek van Martin. Boek: p.115
Selkie