Sterrenkruid /ˈstɛrənkrœyt/

De staafkerk van Heddal (Noorwegen)

De staafkerk van Heddal ziet er indrukwekkend uit. En dan ben je nog niet eens binnen geweest. De houten kerk is waarschijnlijk in de 13de eeuw gebouwd. Natuurlijk niet in drie dagen, zoals de legende verhaalt, al kan dit wel een aanwijzing zijn voor een vanouds bekende heilige plek. De naam staafkerk wijst op een constructie met houten staven. Van de 28 staafkerken die Noorwegen nog bezit, is die van Heddal de grootste. Niet alleen de constructie vraagt om bewondering, ook de details zijn prachtig om te zien...


De grootste staafkerk van Noorwegen staat in Heddal

Legende

Er waren eens vijf boeren die plannen hadden gemaakt om een kerk te laten bouwen. Raud was een van hen en op een dag ontmoette hij een vreemdeling die dat wel wilde doen. Er waren wel drie voorwaarden aan het werk verbonden en één ervan moest al vervuld zijn voor de kerk klaar was.
Raud kon kiezen uit drie opties: de zon en de maan brengen, zijn levensbloed offeren of de naam van de vreemdeling raden. Dat laatste leek hem het makkelijks en de deal werd gesloten. 
Nou was het zo dat de kerk na twee dagen al bijna klaar was. Alle bouwmaterialen kwamen in de eerste nacht en de torenspits werd in de tweede nacht gebouwd. Toen kreeg de boer het toch wel een beetje benauwd, want het zag er naar uit dat de kerk op de derde dag klaar zou zijn. 
Wanhopig dwaalde hij door de velden, bedenkend hoe hij de naam van de vreemdeling te weten zou kunnen komen. Misschien heeft hij een soort rondjes gelopen, want op een gegeven moment kwam hij terecht bij een rotsachtige heuvel ten zuidoosten van de plek waar de kerk werd gebouwd. 
Wat hoorde hij daar? Een vrouwelijke stem zong een heel mooi lied voor een klein kind: 'Morgen zal Finn ons de Maan brengen' (zie noten). Zou Raud opgelucht adem gehaald hebben? Wist hij dat de vreemdeling een bergtrol was of kwam hij er zo achter? Bij dit verhaal moet ik gelijk aan het sprookje van Repelsteeltje denken: 'Niemand weet, niemand weet dat ik Repelsteeltje heet'... 


Op de derde dag gaan de twee samen naar de kerk. En hoe kwam Finn nou te weten dat zijn naam was geraden? Dat ging zo: Raud liep naar een van de pilaren, sloeg zijn armen er om heen alsof hij hem recht wilde zetten en riep: 'Hé Finn, deze pilaar staat niet recht... '. Met de boze reactie dat het nog veel schever kon verliet de bergtrol de kerk.

Finn Fairhair of Finn Fagerlokk kon daarna nooit meer het geluid van kerkklokken verdragen dus verhuisde hij met zijn gezin van de Svintru-berg naar de berg Himingen...
Uit het slaapliedje zou je op kunnen maken dat de trol de oude religie nog aanhing 😉. 

De kerk

Bij binnenkomst is het donker in de kerk en moeten je ogen even wennen, want natuurlijk is er wel licht. Maria op het altaar is de blikvanger. De muren zijn beschilderd met een rozenpatroon in bijna donker roze en in het koor zijn afbeeldingen van de apostelen bewaard gebleven. Op een van de wanden in het schip is het onderste stuk kaal. Daar heeft een wandkleed gehangen en werden er sporen van eerdere schilderingen gevonden. Het voelt alsof je letterlijk in de tijd terug zakt...


Behalve dat de staafkerken de oudste houten gebouwen van Noorwegen zijn, zijn ze ook de oudste houten christelijke kerken. Je vindt er een mix van heidense en christelijke elementen. Die voorchristelijke elementen vind je terug op de houten meubels in het koor. Het zijn afbeeldingen van slangen en draken uit de sage van Sigurd. Van bovenaf zien de koppen van de Noorse goden op je toe, want ook die claimen hun plaats in deze vroege kerk. Zij hielden een oogje in het zeil...


Koppen van Noorse goden op de rand van de balken en het dak

Het altaar in het koor


Maria is de blikvanger
Aan haar is de kerk in 1242 gewijd

Schilderingen in het koor


Rozenpatroon op de muren

Middeleeuwse meubelstukken

In het koor vind je drie meubelstukken, die er vanouds hebben gestaan: de bisschopszetel, de bruidsbank en een lessenaar die als preekstoel werd gebruikt. Bij deze drie oude meubelen zie je een stukje symboliek uit de Vikingtijd terug. Slangen en draken beschermen de mensen in de kerk. 

De bisschopsstoel

De bisschopsstoel dateert uit ongeveer 1250. Hij werd meestal gebruikt door de priester. Die was er natuurlijk vaker dan de bisschop. Zwetende handen zouden de verkleurde handknoppen verklaren. Die zwetende handen kreeg de bisschop waarschijnlijk als de mensen het hem moeilijk maakten 😉.

Aan de beide kanten kun je twee gestileerde draken herkennen. Op de rugleuning zie je een scène uit de sage van Sigurd. Het zijn de drie hoofdpersonen uit de sage (Gunnar, Brynhild en Sigurd). In het kort komt het er op neer dat beide mannen naar haar hand dingen. 
Brynhild of Brunhilde wil graag een echtgenoot zonder vrees. Ze staat op een heuvel en heeft een muur van vlammen om zich heen. Aan allebei de kanten van haar is een minnaar die om haar hand dingt. Links zie je Gunar en zijn paard buigt een beetje af. Rechts rijdt Sigurd op zijn paard en die gaat voor haar door het vuur. In zijn hand houdt hij een gouden ring. Hij komt als overwinnaar uit de strijd.


Verkleurd door zwetende handen? 

De bruidsbank

De bruidsbank is niet origineel, want veranderde rond 1700 van eigenaar. De originele bank staat in het Noorse Folkmuseum. Op de leuning aan de linkerkant zie je een gekroonde vrouw. Het kan een afbeelding van Maria zijn, staat in de brochure. De kerk is aan haar gewijd.  Maar je kan er ook op een andere manier naar kijken en dan zouden het ook Brunhilde en Sigurd kunnen zijn, aldus de uitleg in een tweede brochure. Hier opnieuw twee slangen of draken uit de Vikingkunst.


De lessenaar

Op deze lessenaar is Sigurd afgebeeld. Als je goed kijkt zie je dat het patroon doorloopt en dat hij met zijn zwaard de draak doodt. Rechts staat een leeuw als symbool van Christus. Mogelijk is het een metafoor van de strijd tussen goed en kwaad. 


De lessenaar met de draken en Sigurd met zijn zwaard


Vier deuren met beschermende symbolen

De kerk heeft vier ingangsdeuren. Mannen en vrouwen hadden hun eigen entree, evenals de priesters.  De vierde deur ging alleen open bij speciale gelegenheden, zoals dopen en trouwen of de ontvangst van hooggeplaatste personen. 

De mannen kwamen de kerk in door de deur in het zuiden. Zij zaten aan de lichte kant, de vrouwen werden geacht de kerk vanuit het noorden te betreden. Niet dat ze daar een keus in hadden, het was gewoon zo geregeld. Die noordelijke kant symboliseerde het donker. Dat donkere wordt in deze kerk ook nog eens versterkt, omdat de deur voor de vrouwen uitkomt in een galerij. 
 


Mannenportaal                                         Vrouwenportaal


Priesterportaal                              Westerportaal 


Uitsnede Westerportaal
Rechts van de deur zie je een soort bloemmotief. 
Het is een negenkoppige draak. Schuin links er boven een slangenkopje

Symboliek boven de deuren

Hoewel de deuren op het eerste gezicht op elkaar lijken, verschilt de symboliek bij de verschillende ingangen. Bovenaan de deurposten zijn de beschermende symbolen aangebracht (om het kwade te weren) voor de mensen die door die deur de kerk binnengingen. Kijk maar...

Bij de mannendeur wordt het verschil tussen geredde en verloren personen uitgedrukt. Links een verloren man, gevangen in de muil van een monster. Rechts een man die gered is en zo vrij als een vogel. Hij vertegenwoordigt de gezegende staat die je krijgt door de kerk binnen te treden. De deur ging vroeger naar de andere kant open, dus de gezegende man ging naar binnen.


Mannenportaal

Bij de vrouwendeur ligt het moeilijker, althans voor mij. Boven hun deur vindt je plantmotieven en figuren in de Vikingstijl. De tekst bij de deur spreekt over een vrouw met twee hoofden of op een andere manier geformuleerd: met een dubbel gezicht. Het is een motief dat in de Vikingtijd vaker voorkomt. Het probleem is alleen dat ik dit symbool nergens terug kan vinden. Die twee hoofden baren me dus spreekwoordelijk 'kopzorgen'. 

Als ik andere bronnen raadpleeg merk ik dat je op meerdere manieren naar deze deur kan kijken. 
Zo wordt de rechterkant ook uitgelegd als een dier met een menselijk hoofd en zou de linkerkant twee met elkaar vervlochten dieren voorstellen. Dit is een meer herkenbare beschrijving wat mij betreft. Ik denk dat je op verschillende manieren naar de kapitelen kan kijken en dat iedereen er weer andere dingen uithaalt. Het is dus maar hoe je er naar kijkt 😉



Vrouwenportaal

De priesters hadden hun eigen toegang tot het koor.  De afbeeldingen tonen de tegenstelling tussen de materiële en de geestelijke wereld. Samen symboliseren ze de twee belangrijkste krachten in de middeleeuwse samenleving. Ik heb de twee figuren vergroot zodat ze beter herkenbaar zijn. Aan de ene kant geeft een priester zijn zegen (rechts), aan de andere kant staat er een figuur met een zwaard (links).



Het priesterportaal

De deur voor speciale gelegenheden

Wij komen de kerk in via de westelijke ingang. Maar in  oude tijden kon je daar niet zomaar gebruik van maken. Deze deur ging alleen open bij speciale gelegenheden. Zoals wanneer je gedoopt werd of als je ging trouwen. Als je nog niet gedoopt was had je extra bescherming nodig en dat is aan de symbolen te zien: slangen en draken vormen de meest beschermende ornamenten, samen met de Leeuw van Juda aan de linkerkant en twee beren die met elkaar vechten aan de rechterkant. 

Die deur was een stuk smaller en het was belangrijk dat je de posten daarvan raakte. Voor vrouwen die de deur met hun heupen raakten gold dat ze gezond waren. Desnoods trok je in dat geval een paar extra lagen kleding aan😊. Voor de mannen waren de schouders een punt van belang. Raakten die de deurposten dan werd je als sterk gezien. Verder waren het hooggeplaatste personen die toegang kregen door die deur.



Westerportaal (Hoofdportaal)

De galerij

Rondom de kerk loopt een galerij die verschillende functies had. Maar de belangrijkste ervan was om de wanden van de kerk stabiel te houden en de buitenmuren en dwarsbalken te beschermen tegen regen, sneeuw en wind, zodat de dienst door kon gaan. 
Daarnaast konden de mannen hun wapens daar bewaren als ze ter kerke gingen. Ongedoopten en melaatsen of anderszins kwetsbare mensen konden de dienst vanaf de zijlijn door een kijkgat volgen.
Messen werden niet gezien als wapens en werden aan de binnenzijde van de kerk in het hout gestoken, waarmee ze gelijk als kapstok voor de muts of pet fungeerden. Aan de mannenkant zijn er dan ook gaten in de houten wand zichtbaar. 
De galerij had ook een functie voor processies, je kon zo rondom de kerk lopen. 

Een runeninscriptie

In die galerij is een runeninscriptie gevonden bij het zuidportaal. Je kunt eruit afleiden dat de kerk op 25 oktober 1242 gewijd is aan Maria.
Een foto ervan is te vinden op de site van het World-Tree project en is gemaakt door Sofie Vanherpen en staat hieronder. 
Je vraagt je af waarom ik er zomaar voorbij kon hollen, nadat ik een foto gemaakt had van een houten kruis... 

Rune inscriptie Wijding kerk (Vertaling van de tekst op de Worldtree Website): 

Deze runeninscriptie is te vinden in de overdekte buitenpassage, op het vierde wandpaneel rechts van het zuidelijke portaal. De inscriptie bestaat uit vijf runen, waarvan er volgens professor Magnus Olsen twee kunnen worden gezien als slechts decoratieve versiering. Wat overblijft zijn de runen voor MRN - wat geïnterpreteerd kan worden als: Maria 1242. De kerk werd ingewijd op 25 oktober en gewijd aan de Maagd Maria.


© Sofie Vanherpen 

sofievanherpen81, “Runic inscription from Heddal stave church dating from the 13th century.,” 
World-Tree Project, accessed September 4, 2026, https://www.worldtreeproject.org/document/252.



Dit kruis heeft geen speciale betekenis




Adres

Heddalsvegen 407, 3676 Notodden
De staafkerk van Heddal (Heddal stavkirke) is een staafkerk in het dorp Heddal langs de E134 in de gemeente Notodden in de Noorse provincie Telemark.
Tegenover de kerk bevindt zich een restaurant en winkel met beneden een (gratis) tentoonstelling over de kerk.

Foto Runen inscriptie: Sofie Vanherpen


Noten

* De naam van de trol
In de tekst van het liedje komt de volgende zin voor:
Morgen zal Finn ons de Maan brengen. Waar hij gaat, vergaan de zon en Christelijk bloed. Hij brengt kinderen tot zingen en spelen. Maar nu, mijn kinderen, slaap veilig en wel. 

Een andere versie van het slaapliedje luidt als volgt: 
"Hush, hush, little baby do -
tomorrow father, Finn, will bring to you,
Moon and sun and Christian heart
as toys for you, so nice and smart".

De Svintu berg ligt in de richting van het zuidoosten.
Wanneer je noordwaarts gaat vanaf de Heddal-stavkirke, zie je de Himingen-berg aan je linkerkant.

* De vrouw met het dubbele hoofd
Een alternatieve interpretatie p. 35, H 6.2.3 Nordportalen/kvinneportalen

Bronnen
Lindheim, Berit Mogen, Sem, Halvor Aasmund, Møen, Leiv Inggard,  Heddals Stavkyrkje, 2010
Brochures kerk 

Websites
Foto's

https://www.heddalstavkirke.no/

De staafkerk van Heddal | Noorwegeninfo.nl

Heilige plaatsen van Noorwegen - Wereldbedevaartgids