Sterrenkruid /ˈstɛrənkrœyt/

Abonneren

Het mirakel van de Noorderkerk in Hoorn

In het boekje ‘Maria in Hoorn’ staat een prachtige foto van het schip dat in de haven van Hoorn is beland. Op de voorkant van hetzelfde boekje is de legende van het visioen afgebeeld. Terwijl ik ernaar zit te kijken zie ik opeens dat het visioen niet 'Maria in de Zon' bevat, maar Maria met de gestorven Jezus op haar schoot, een piëta. Maar Claes de Molenaar zag toch in zijn visioen Maria in de zon met haar voeten op de maan? Waarom is ze dan op deze muurschildering verwisseld met de andere Maria van Hoorn?



Maria van Hoorn
Foto genomen in Westfries Museum

Het mirakel van de Noorderkerk

Het mirakel van de Noorderkerk bestaat uit twee delen. Rond 1425 verschijnt Maria in een visioen aan Claes de Molenaer en zijn vrouw. Staande op de maan en omgeven door zonnestralen ziet ze er prachtig uit. Nou wil het toeval dat de verschijning van Maria boven het huis van hun buurman Claes Doedensz. plaatsvindt. Deze is echter niet van zins zijn huis te verkopen om er een kapelletje voor Maria te laten bouwen. Kort daarna sterft hij aan de pest. Dat kwam natuurlijk vaker voor in die tijd, maar zijn vrouw zag dat toch als een mogelijke aanwijzing en zo wordt er aan de Kleine Noord een klein houten kerkje gebouwd. Voor Maria.

Na de bouw van het kapelletje gebeurt er iets bijzonders. In Hoorn vaart een schip de haven binnen. Het heeft een houten Mariabeeld aan boord en is onderweg naar Lemmer.  Vanwege het slechte weer moet de schipper uitwijken naar Hoorn. Als hij  een poging doet om uit te varen naar Lemmer steekt er tot drie keer toe een storm op die het schip in de haven houdt. 

Wanneer Claes naar het schip gaat om naar het beeld te kijken, ziet hij dat het er precies hetzelfde uitziet als in zijn visioen. Dat mag dan ook wel een wonder heten. Het beeld wordt gekocht en krijgt een plek in het kapelletje dat voor Maria gebouwd is. Dat wordt al snel te klein door de toestroom van bedevaartgangers. Zo groeit de Vrouwe-of Mariakerk uit tot de Noorderkerk. Daar heeft het Mariabeeld tot 1566 op het hoogaltaar gestaan. Het overleefde de Beeldenstorm doordat de bijl om haar stuk te slaan in haar voet bleef steken. De beeldenstormers hielden het voor gezien en vluchtten weg.

Twee Maria's met dezelfde naam

Na de Reformatie raakt ‘Maria van Hoorn’ uit beeld. Het is voor de mensen duidelijk dat ze niet vernietigd is. Ze heeft immers de poging om haar in stukken te hakken overleefd? Maar waar ze dan wel gebleven is blijft een raadsel. Natuurlijk zijn er allerlei opties. Misschien heeft ze een schuilplaats gevonden bij mensen thuis? Of wordt ze verborgen gehouden in een schuilkerk tot de kust weer veilig is? Er is niemand die daar echt een antwoord op heeft. 
Het lijkt erop dat Maria in de Zon in de eeuwen daarna vergeten is. Zonder Mariabeeld kwamen er minder pelgrims en de katholieke kerk kreeg een hervormde bestemming. Is het daarom dat ze verwisseld werd voor een andere Maria met dezelfde naam?

In het stiltecentrum van de Koepelkerk in Hoorn staat een piëta. Die kerk is tussen 1879 en 1882 gebouwd.  Het beeld zelf zal omstreeks 1470 gemaakt zijn. Ze heeft dus een lange geschiedenis achter de rug. Net als de staande Maria is ze bekend als ‘Maria van Hoorn'. Ze wordt ook wel ‘Maria ter Nood’ genoemd.  

In 1949 kreeg Willem Schermer de opdracht om het mirakel van de Noorderkerk te schilderen. In de Koepelkerk dus. Aan beide zijden van de piëta staan de legendes van de Noorderkerk uitgebeeld. Links de voorstelling van het visioen, rechts het schip waar het Mariabeeld uit getild wordt. Maar het is niet de staande Maria in de Zon met haar voeten op de maan die daar geschilderd is. Het is de piëta, die in het visioen te zien is en uit de boot getild wordt.  


De piëta met aan beide kanten de muurschildering

Rechts onderin bij de voorstelling van de boot houdt een kindje de Kroniek van Hoorn in zijn handjes. In die kroniek vertelt Velius toch het verhaal van Maria in de Zon die met haar voeten op de maan staat? Waarom heeft Willem Schermer haar dan vervangen door het beeld van Maria ter Nood?  Is de Maria van de legende uit het geheugen gewist?


Links de legende van het visioen


Rechts de legende van het beeld op het schip

Ik heb een uitsnede gemaakt uit de foto's hierboven waardoor een beter beeld ontstaat.  



Uitsnede van het visioen met de piëta


Het Mariabeeld wordt uit de boot getild


Het kindje met de Kroniek van Velius

Het teruggevonden Mariabeeld

In 1916 wordt er een Mariabeeld gekocht door glazenier en bouwkundig ingenieur J. L. Schouten. Hij was in die tijd aan het werk in de Oosterkerk. Van wie hij het gekocht heeft en of hij het mogelijk zelf in een kerk gevonden heeft wordt niet duidelijk. Na zijn overlijden wordt een deel van zijn collectie te koop aangeboden. Het Mariabeeld wisselt daarna paar keer van eigenaar. 
Pas in 2007 duikt ze weer op. Ze wordt in New York aangeboden op een veiling. Het beeld wordt omschreven als ‘Formerly in the church of Hoorn’, dus: ‘voorheen in de kerk van Hoorn’. Welke kerk er bedoeld wordt staat er niet bij. Het de bevolking van Hoorn gelukt om haar terug te kopen. 

Als het Mariabeeld uit de legende na meer dan 400 jaar terug keert in Hoorn zien de mensen haar als het ware ‘voor het eerst’. De legendes in het Stiltecentrum zijn voor die tijd (in 1949) geschilderd. Is er daarom voor het nog bestaande piëtabeeld gekozen? Of ontstond de verwarring door de naam?

Maria in de Zon

Het aangekochte Mariabeeld is van hout, maar oorspronkelijk was ze gepolychromeerd. Er zijn resten verf en mogelijk bladgoud terug gevonden op de mantel. Heeft ze er met haar lichtblauwe overkleed en een lichtblauw of wit onderkleed zo uitgezien? Het kleed van Jezus was rood. Hieronder een impressie van het visioen en het beeld uit de legende van het schip. 

Er wordt nog meer ontdekt. Er zitten ook 14 gaten in haar rug, aan elke kant 7. Waren die bestemd om de zonnestralen te symboliseren? Maakte ze onderdeel uit van een Marianum? Of heeft ze omlijst met een amandelvormige krans op het hoogaltaar in de Noorderkerk gestaan?   

        

Impressie van het visioen en het beeld uit de legende van het schip 
Met de kleuren die gevonden zijn bij het onderzoek (fotobewerking AI)

 

Zeven gaten links en rechts
Impressie Maria in de Zon (fotobewerking AI)


 


Adressen

Noorderkerk: Kleine Noord 32, 1621 JD Hoorn
Koepelkerk: Grote Noord 15, 1621 KD Hoorn
Het Stiltecentrum is dagelijks geopend.

Noten

Maria in de Zon (1450-1500)

'Vermoedelijk gaat het om het hier besproken beeld’ staat er op de site van Wikipedia. Dat maakt me nieuwsgierig. Hoe zijn ze dan tot de conclusie gekomen dat het om het Mariabeeld uit de legende gaat?
Het is getoetst aan de omschrijving van het beeld in de Kroniek van Hoorn van Velius. Maar de geleerde Velius (1572) kan het Mariabeeld dus nooit met eigen ogen gezien hebben. Het visioen in de Kroniek lijkt dus terug te voeren op de legende. 
De beschrijving van het Mariabeeld maakt het niet uniek. Dat het afkomstig zou zijn uit een kerk in Hoorn is het enige aanknopingspunt met het oorspronkelijke Mariabeeld uit de Noorderkerk. De gaten in haar rug roepen vraagtekens op. Hoe dan ook, er wachtte haar in Hoorn een warm welkom 😊.

In 2006 werd door veilinghuis Sotheby’s een 15e-eeuws Mariabeeld aangeboden. De in de catalogus gehanteerde beschrijving sloot goed aan bij de beschrijving die de Hoornse geschiedschrijver Theodorus Velius had gegeven van de Maria van Hoorn. (Het is in 2007 opnieuw geveild).

Bronnen

Knaap, Drs J.P.H. / Veerkamp, L.M.W, Uit de schemer van Hoorns verleden, 1996, H3, p. 93
Knaap, Drs. J.P.H. van der, Maria in Hoorn (2006)

Websites

Geschiedenis staande Maria, omschrijving van het staande beeld.
Omschrijving van Piëta, geschiedenis Piëta
Legende
Leefde van 1572-1630
Gebruik van meerdere kleuren in de kunst.
Amandelvormige verticale omlijsting van een gehele figuur, in de RK kerk ten teken van heiligheid.
sk201602_18-19.pdf (Bisdom Haarlem-Amsterdam)
Informatie Kerken Hoorn